Yazı Detayı
20 Aralık 2017 - Çarşamba 15:33 Bu yazı 1060 kez okundu
 
Dünya Kooperatifçilik Günü
Cengiz Çakır
 
 

Dünya Kooperatifçilik Günü dolayısıyla kaleme alınan bu yazıya, ömrünü kooperatifçiliğe adamış olan Prof. Dr. Ayhan Çıkın’ı anarak başlamak istiyorum. 40 yıllık çalışma arkadaşım olan bu dostu 2017 Şubat sonunda yitirdik.

Dünyada ilk kooperatif 21 Aralık 1844’te, İngiltere’deki Manchester kenti yakınında bulunan Rochdale kasabasında kurulmuştur. Charles Howarth adlı bir işçi önderliğinde bir araya gelen işçiler, birer İngiliz lirası sermaye koymuştur. 10 İngiliz lirası kira vererek bir dükkân açarlar. Ortaklardan biri haftada iki akşam bu dükkânda tezgâhtarlık yapıyordu.  İlk günlerde şeker, sabun, yağ, un ve biraz mum vardı. Bu ortaklara güven duyulmadı ve alay konusu oldular. Ama onlar aldırmadılar. Tüketim maddeleri satan dükkân sahiplerinin kışkırtmaları da olmuş, bu da morallerini bozmamış.

Rochdale öncüleri gerçekçi insanlardı. İlk günlerde başlıca amaçları ihtiyaç maddelerini kendi kooperatiflerinden, bakkaldakinden daha ucuza sağlamaktı. Kooperatifi bir hayır derneği olarak görmemişlerdir. Başlıca amaçları ekonomikti. Savaşmak istedikleri özel tüketim mağazalarının yolunu aynen onlar da izlediler.

Kabul ettikleri ilkeler: 1) Dükkânlarında mallar piyasa fiyatına satılacak, ancak malın daha iyisi satılacak 2) Her ortağa satın aldığı ölçüde fiyat farkı ödenecek, yani kârın oluşumuna kim katkıda bulunmuşsa, kârın bölüşülmesinde onun yararlanması söz konusuydu 3) Peşin satış yapılıyordu 4) Ortaklığın demokratik olarak yönetimi, katılma payına bakılmaksızın bütün ortaklar aynı hak ve yetkilere sahipti 5) Siyasal ve dinsel tarafsızlık geçerli kuraldı 6) Ortakların tasarruflarını yatırmasına imkân sağlamak için dışarıdan fazla faiz vermişlerdi.

İlk yıl iyi sonuç almışlar, ortak sayısı 28'den 74'e, sermaye de 180 İngiliz lirasına yükselmiş. Bu başarılı denemeden sonra, 5 yıl içinde İngiltere'nin çeşitli yerlerinde yüze yakın kooperatif kurulmuş.

Aradan 170 yıldan fazla zaman geçtiği halde bu 28 işçinin belirlediği ilkelerden başkası bulunamamıştır. Bu ilkeler yalnız tüketim kooperatifçiliğinin değil, bütün kooperatifçiliğin temelini oluşturmuştur.

Cumhuriyet döneminde Türkiye’deki ilk tüketim kooperatifi Atatürk önderliğinde kurulmuştur. Mustafa Kemal Atatürk (Cumhurbaşkanı), İsmet İnönü (Başbakan), Abdülhalik Renda (TBMM Başkanı), Celal Bayar (Başbakan) ve Fevzi Çakmak (Genelkurmay Başkanı) tarafından 21 Nisan 1925 tarihinde kurulan “Ankara Memurları İstihlak Kooperatifi” memleketimizde düzenli bir çalışma gösteren ilk ciddi kooperatiftir. 

Atatürk’ün direktifiyle çıkan 25 Mart 1925 gün ve 586 sayılı Tebliğle, kooperatife 4.000 memur ve hizmetlinin bir aylık maaşlarının yarısının, bu kişilerin hesabına kooperatife avans olarak ödenmesiyle oluşturulan 168.246 TL sermaye sağlanmıştır. Devletin yardımcı olmasıyla sağlanan avans altı ay sonra faizi ile beraber geri ödenmiştir. Bu çalışma kooperatifi başarıya götüren nedenlerin ilki olmuştur.

Atatürk’ün ölümüne kadar büyük bir özveri ile örnek çalışmalar yapan kooperatif ilk bilançosunu 1926 yılında 115.000 TL kârla kapatmıştır. Bu rakam 1933 yılında kurulan Halk Bankası’nın kuruluş sermayesi olan 25.000 TL’nin 4,5 katıdır. Sonraki yıllarda çeşitli nedenlerle bu tarihi oluşum sona ermiştir. (Kaynak:Gümrük ve Ticaret Bakanlığı Kooperatifçilik Genel Müdürlüğü web sitesi, erişim tarihi 18.11.2017)

2016 yılsonu itibariyle Türkiye'de 2170 tüketim kooperatifi ve bunlara kayıtlı 183 bin ortak var. Ortalama olarak kooperatif başına 85 ortak düşüyor. Son yıllarda hem kooperatif sayısında hem de ortak sayısında ciddi azalmalar var. Her köşe başına açılan alışveriş merkezlerinin etkisiyle kooperatifler ve küçük esnaf kepenk kapatıyor.

Bir örnek de Japonya'dan. Japonya'da toplam 619 tüketim kooperatifi var ve toplam ortak sayısı 24 milyon. Kooperatif başına düşen ortak sayısı 38 bin dolayında. Satılan ürünlerin yüzde 60'ının eve teslim edildiği belirtiliyor. (Kaynak: Tüketim Kooperatifleri Merkez Birliği kayıtları)

 

Atatürk ve Tarım Kredi Kooperatifleri

Atatürk 1936 yılında tarımsal kooperatifçilik konusunda yoğun faaliyetlerde bulunmuştur. Bunlardan birisi, İçel'in Tekir köyünde Atatürk'ün sahibi olduğu Tekir çiftliği civarındaki çiftçileri tarım kredi kooperatifi kurmaları için cesaretlendirerek örgütlemesidir. Merkezi Tekir Çiftliği olmak üzere bir tarım kredi kooperatif kurmak üzere 10 köyden 36 üretici, kurucu üye olarak Silifke Ziraat Bankasına imzalı bir dilekçe vermişlerdir. Soyadı Kanunu çıkıncaya kadar Mustafa Kemal adını kullanan Atatürk, özel bir yasayla kendisine Atatürk soyadı verildikten sonra ilk kez Kemal Atatürk ismini kullanarak ve kooperatifin 1 nolu kurucu üyesi olarak bu dilekçeyi imzalamıştır. Dilekçenin metni şöyledir;

 

"Silifke Ziraat Bankasına,

 Merkezi Tekir Çiftliği olmak ve Arkarası, Persenti, Avşar, Karadereli, Tekir, Tekirkoyuncu, Türkmenli, Türkmenaşağı, Tozara köylerini de ihtiva etmek üzere mıntıkanızda 2836 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri Kanununa uygun bir tarım kredi kooperatifi kurmak istiyoruz.

Dileğimiz Bankanızca da muvafık görüldüğü takdirde, imzalanmak üzere 6 nüsha ana mukavelenamenin Ekonomi Bakanlığınca tasdik ve noterlikçe tescil muamelelerinin ifası için gereğinin yapılmasını dileriz."

Zamanın Ekonomi Bakanı Celal Bayar kooperatif kurma girişiminden ötürü Atatürk'e bir kutlama telgrafı çekmiş ve Atatürk bu telgrafa aşağıdaki cevabı vermiştir.


"Tarım kredi kooperatiflerinin ilki olan Tekir kooperatifinin muamelelerinin bittiğini sevinerek öğrendim. Bu kooperatife 1 nolu üye olarak bulunmamı muhabbetle yad etmenize teşekkür ederim. Tarım Kredi Kooperatiflerinin bütün yurdu kaplamasını başarı ve gayretlerinizden bekliyoruz."

Görüldüğü gibi, Atatürk kooperatifleri desteklemekle kalmamış, kendisi de Silifke Taşucunda Tekir Çiftliğinde kurulan Türkiye'nin ilk tarım kredi kooperatifi olan Tekir Kooperatifi ile daha önce değinilen Ankara Memurlar Kooperatifine 1 nolu kurucu ortak olmuştur. (Kaynak: Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği web sitesi erişim tarihi 20 Aralık 2017)

Yazıyı Ayhan Çıkın hoca ile ilgili bir anı ile sonlandırmak istiyorum. Olay 1970 yılında geçti. Ayhan ile o zamanki adıyla Zirai Ekonomi ve İşletme İlmi Kürsüsü’nde asistan olarak çalışıyoruz. O sırada kürsüde Profesör Walter Joe Wills adlı bir Amerikalı da çalışıyor. Ayhan Bey'in yabancı dili Fransızca idi. Amerikalı hocaya soru sormak istediği için benim çevirmenlik yapmamı istedi.  “Sizce Türkiye’de kooperatifçilik nasıl gelişir?” diye sordu. Amerikalı küçümser bir eda ile güldü, piposundan bir nefes daha çekti. “Bence, Türkiye’de çiftçiler yeterince aç kalırlarsa kooperatifçilik gelişir” dedi. Çünkü Amerika’da öyle olmuştu. Yakınmalara bakılırsa kooperatifçiliğin hızla gelişeceği günlerdeyiz.

 
 
 
Etiketler: Dünya, Kooperatifçilik, Günü,
Yorumlar
Sayfalar
Arşiv
Modül 1

Bu modül kullanıcı tarafından yönetilir, ister kod girilir ister iframe ile içerik çekilir. Toplamda kullanıcı 5 modül ekleme hakkına sahiptir, bu modül dahil tüm sağdaki modüller manuel olarak sıralanabilir.

istanbul escort bayan escort