Yazı Detayı
26 Nisan 2021 - Pazartesi 10:28 Bu yazı 2019 kez okundu
 
ELMADA GÖRÜLEN ZARARLILAR
Kemal Yılmaz
bjkkemalyilmaz@gmail.com
 
 

Kültür elmalarının ana vatanının Orta Asya’da bulunan Tian Şan Dağları olduğu düşünülmektedir. “Elma” kelimesi de Kazakistan’da aynı anlamda kullanılan “alma” kelimesinden gelmiştir. Kazakistan’nın “Alma Ata” (elmaların babası) kenti ismini bu kelimeden almıştır.

Elmanın tarihinin insanlık tarihiyle aynı ya da daha eski olduğu tahmin edilmektedir. İlk mağara insanlarının elma tohumlarını ve kurutulmuş meyvelerini mağara ve toprak altında sakladıklarına dair arkeolojik kanıtlar bulunmaktadır.

Elmalar, Rosaceae familyasının, Pomoideae alt familyası içerisinde yer alırlar. Çiçeklerinde genellikle 5 taç yaprak, 5 çanak yaprak, çok sayıda erkek organ ve bileşik karpelli bir dişi organ bulunur. Dişi organ genellikle 5 karpelden (meyve yaprağı) oluşur.

“Günde bir elma yemek, doktoru uzak tutar” deyimi bir pazarlama stratejisi olmaktan öte, obezitenin gittikçe yaygınlaştığı şu günlerde oldukça yerinde bir deyimdir. Gelişmiş ülkeler, elmanın sağlıklı bir besin olduğu gerçeğine dayanarak, özellikle okul çağındaki çocukların doğru beslenmesi için elma tüketimini özendirmeye ve artırmaya yönelik kampanyalar sürdürmektedir.  2007-2008’de AB’nin desteklediği “Günde 5 Kez Meyve- Sebze Yiyelim!” adlı sağlıklı yaşam kampanyası da bu çalışmalardan birisidir.

Elma üretimin dünyada en çok Çin, A.B.D, Türkiye, Polonya, İtalya ve Fransa’dır. Ülkemizde ise; Isparta, Karaman, Niğde, Kayseri, Denizli ve Antalya’dır. Elma’da verim olarak il sırada Isparta yer alırken dönüm olarak da ilk sırada Niğde yer almaktadır. Elma üretiminde dünyada tercih edilen en önemli elma çeşitleri Golden Delicious, Starking Delicious, Gala/ Royal Gala, Fuji, Granny Smith, Jonagold, Braeburn’dur.

Elmayı 763 böcek türü konukçu olarak tercih etmekte, çoğunluğu geçici olarak elma ağacında kalmakta, 100 civarında tür de elma ağaçlarına zarar yapmaktadır. Elma ağaçlarının çeşitli kısımlarında zarar yapan böcek türleri kısaca belirtilecek ve yazımızda elmaya zarar yapan en önemli zararlılardan bahsedilecektir.

  1. Olgunlaşmış meyvede beslenen zararlılar: Elma iç kurdu, Yaprak bükenler
  2. Çiçek, gonca, küçük meyvede beslenen zararlılar: Baklazınnı, Elma testereliarısı, Tomurcuk tırtılları, Elma gözkurdu.
  3. Yapraklarda bitki özsuyunu emerek beslenen zararlılar: Kırmızı örümcekler (Akarlar), Elma pas akarı, Yaprak bitleri, Yaprak galeri güveleri, Armut kaplanı.
  4. Yapraklarda beslenen zararlılar: Elma ağkurdu.
  5. Gövde ve dallarda beslenen zararlılar: San jose kabuklu biti, Virgül kabuklu biti, Kahverengi koşnil.
  6. Odun dokusunu delerek beslenen zararlılar: Elma gövde kurdu, Yazıcı böcekler, Ağaç sarı kurdu.
  7. Kök ve kök boğazı bölgesinde beslenen zararlılar: Haziran ve Mayıs böcekleri, Elma pamuklu biti. 

Elma İç kurdu (Cydia pomonella L.) (Lep:Tortricidae)

Elma iç kurdu, dünyada yaygın olarak bulunan ve elmanın meyvesine zarar yapan ve pazar değerini kaybetmesine neden olan bir zararlıdır.

İki türlü zarar şekli vardır. İlk zarar şekli derin giriş delikleri açarak meyvenin çekirdeğine doğru ilerlemesi şeklinde, ikinci zarar şeklinde ise meyvede yüzeysel delikler açması ve bu deliklerin ilerlemesi şeklinde olmaktadır. İlk zarar şeklinde larva meyvenin merkezine doğru delik açarak ilerler ve çekirdeklerde beslenir. İkinci zarar şeklinde larva ölür ya da oradan girmekten vazgeçip başka bir yerden girmeyi dener ve meyve kabuğunda yüzeysel delikler oluşturur. Kahverengi dışkılarını giriş yaptığı deliklerden ve yeni açtığı deliklerden meyvenin dışına atmaktadır. Açılan deliklerden dolayı meyvede çürümeler meydana gelmekte ve meyve pazar değerini tamamen kaybetmektedir. Larva meyveye çiçek çukuru, iki meyvenin birbirine değdiği noktadan (en çok tercih edilen), meyve sapının dibinden girmektedir.

Zararlı kışı, ağaç gövdesinin çatlamış kabukları arasında, toprak yarık ve çatlaklarında, yere dökülen kalıntılar altında, ambalaj ve depoloma yerlerinde ördükleri kokonlar içinde olgun larva döneminde geçirir.

İlkbaharda ergin çıkışları genellikle mayıs ayında (bazı yıllar nisan ortasında) başlamaktadır. Erginler, akşam alacakaranlık hava sıcaklığının üst üste iki akşam 15 °C  olduğu günlerde yumurta bırakmaya başlamakta, yumurtalar önceleri yaprak ve ince dallara sonra ise meyvelere teker teker bırakılmaktadır. Yumurtadan çıkan larvalar çok kısa sürede (4-8 saat arasında) meyveye girmektedir. Bu dönem zararlıya karşı mücadeleye başlanması açısından çok önemlidir. Ağaç gövdesine haziran ayı başında oluklu mukavvalardan tuzak bantlar sarılıp bunlara gelen larvalar haftalık kontrollerle yok edilebilir.

İç kurdunun ergin dişilerinin salgıladığı feromonların sentetik olarak elde edilerek farklı tipteki yayıcılara emdirilmesi ve bu yayıcıların ağaçlara asılması ya da sıvı olarak dönem dönem ağaçlara ilaçlama mantığı ile sıkılması ile bulunduğu ortama çok miktarda feromon yayılarak erkek kelebeğin dişi kelebeği bulamaması prensibinden yola çıkılarak uygulanan bir mücadele yöntemidir. Tuzakların haftalık kontrolü ile zararlı popülasyunu takip edilebilir.

Mücadelesi yapılmayan ve mücadelesinde geç kalınan bahçelerdeki zararı 60-100 arasında olabilmektedir. Ülkemizde de elma üretilen her bölgede bulunmaktadır. Pestisit kullanımı erken uyarı sisteminin takip edilerek yapılmalıdır. İlaçlamadan tam olarak randıman almak için; elma ağacının doğru bir şekilde budanması gerekmektedir. Bazen budama hataları sebebiyle atılan ilaç ağacın üst noktasına ulaşamamaktadır. Böylece ilaç attığını söyleyen ama ilaçtan fayda göremediğini hatta ilaçların etkisiz olduğunu iddaa eden çiftçilerimiz her yıl bu durumdan şikayet etmektedir. Burada ilaçlama makinesinin meme ucunun tıkanık olmaması, ağacın o anki fenolojik durumuna göre de meme ucunun uygun olması gerekmektedir. İlaçlamadan daha fazla randıman almak için; suyun pH değeri ölçülmelidir. Ülkemizde Karadeniz Bölgesi hariç diğer bölgelerin pH  değeri 7.7-8.0 civarındadır. İlaç tankında istenilen pH değeri 6.5 civarında olmalıdır. Bu yüzden ilaç tankının içerisine muhakkak pH düşürücü ve yayıcı yapıştırıcı katılmalıdır. Basit ama gözden kaçırılan bu ayrıntılar elma iç kurdu mücadelesinde olmazsa olmaz kriterlerdir.

Ülkemizde Cydia pomonella Granüloz Virüsü (CpGV) izole edilerek sentetik çoğaltımı ile elde edilmiş ve halihazırda ruhsatlı olan ürünler ile biyolojik olarak mücadelesi mümkün olmaktadır.

Yaprakbitleri

Elma yeşil yaprakbiti (Aphis pomi Deg.) (Hom:Aphididae)

Elma gri yaprakbiti [Dysaphis plantaginea (Pass.)] (Hom:Aphididae)

Elma kırmızı gal yaprakbiti [Dysaphis devecta (Walk.)] (Hom:Aphididae)

 

Yaprakbitleri hortumlarını bitki dokularına sokup, bitkiden öz su emerek bitkilere zarar verir. Saldırıya uğrayan ağaçlar zayıflar, yoğunluğu fazla ise genç bitkilerin kurumasına sebep olabilir. Beslenmeleri sırasında salgıladıkları toksik maddeler (bitki için zararlı maddeler) ile yapraklarda kıvrılmalara, salgıladıkları tatlımsı maddelerin üzerinde bazı mantarların gelişmesi ile yaprakların özümleme faaliyetlerine engel olmasına sebep olurlar. Böylece bitkinin gelişmesini sekteye uğratır.

Meyve ve yaprakların üzerindeki tatlımsı maddeler üzerinde Fumago vagous mantarı gelişerek meyve ve yaprakların siyah renkte, isli ve paslı bir görünüm almasına sebep olmaktadır. Özellikle Golden Delicious çeşidi çok hassastır. Ayrıca bazı yaprakbitleri vektörlük yaparak virüs hastalıkların yayılmasına sebep olur. Arazi şartlarında erken yapraklanan elma çeşitlerin geç yapraklanan elma çeşitlere göre bu zararlıdan daha çok etkilenmekte ve mücadelesinde geç kalınmamalıdır.

Halk arasında yaprak bitine “şirin ya da basara” da denilmektedir. Yaprakbitleri, yılda birçok döl verirler. Elma yeşil yaprakbiti, elma ağaçlarında en yaygın ve zararı en çok görülen türlerden birisidir. Yazın yüksek sıcaklıklarda bitkide gelişmenin yavaşlaması ve kısmen de doğal düşmanların etkisiyle çoğalmaları yavaşlar. Çiftleşmeden sonra dişiler yumurtalarını yıllık sürgünlere bırakır ve kışı yumurta döneminde geçirirler. Mücadelesinde kültürel önlemler önemlidir. Aşırı azotlu gübreleme ve sulamadan kaçınılmalıdır. Uğur böceği ya da gelin böceği, yaprak bitinin nimf ve erginlerini yiyerek, onların zararının azalmasını sağlar. Uğur böceğinin de en büyük düşmanı attığımız kimyasal pestisitlerdir. Pestisit seçiminde dikkatli davranmalıyız. Ayrıca yaprak bitinin çıkarmış olduğu fumajin ile beslenen karıncalar uğur böceğinin yaprak biti yemesine engel olmaktadır.

San Jose Kabuklubiti (Quadraspidiotus perniciosus Comst.) (Hem.:Diaspididae)

Özellikle genç ve orta yaştaki ağaçlara daha çok zarar yapmakta, mücadele edilmez ya da mücadelesinde geç kalınırsa ağaçları 2-3 yılda kurutabilir. Ağaçların gövde, dal, sürgün, yaprak ve meyvelerinde bitki özsuyunu emerek zarar yapmaktadır. Asıl zararı ise, emgi esnasında salgılanan toksik maddelerdir. Yaşlı ağaçlarda önce yaprak dökümü, sonra bazı dallar ve ağacın bir bölümünde kuruma, daha sonra ise ağaçların tamamını kurumasına neden olur. Zararlıyla bulaşık olan ağaçlarda meyveler olgunlaşmaz ve renk yapmaz. Eğer ağaçlarda çok fazla ise meyvelerde çatlamalar olur ve meyve küf gibi kokar. Bu çatlaklarda zamk akıntısı görülür Zararlının bulunduğu dalların kabuğu çakı yardımı ile kesilip, ağaçtan kesit alınırsa kabukta kırmızı renkte emgi lekelerin olduğu ortaya çıkar. Meyvelerde de aynı şekilde meyvenin kabuğunda kırmızı lekeler olup, meyve kabuğunun altında da bu lekeler gözlenebilir. Bu meyveler pazar değerini kaybeder. Beslendikleri meyvelerin kabuklarının altında da kırmızı lekeler oluşur. Meyvelerin kalitesinin bozularak pazar değerinin düşmesine neden olur. Larvalar şubatın sonuna doğru ve martın ilk haftasından itibaren sıcaklık ortalaması 7,3 oC’yi bulduğu zaman zarar yapmaya başlar.

Bu zararlının mücadelesinde kültürel önlemler çok önemlidir. Bahçelerde toprak işlemesi ve budama tekniğine uygun olarak yapılmalı, sulama ve gübrelemede aşırıya kaçılmamalıdır. Zararlı ile bulaşık olan ağaçlara kısa budama yapılmalı, budama artıkları araziden uzaklaştırılarak yakılmalıdır. Bulaşık ağaçlardan aşı gözü ve kalem alınmamalıdır.

Ağaçların gözlerin uyanmasından pembe tomurcuk dönemine kadar, zararlının larva döneminde erken ilkbahar döneminde ilaçlama başlar. Yaz mücadelesinde yapılan ilaçlama tek başına yetmez, muhakkak ilkbahar ve yaz ilaçlaması yapılmalıdır. İlaçlamalar kaplama şeklinde olmalıdır.

Elma gövde kurdu [Synanthedon myopaeformis (Bork.)] (Lep:Sesiidae)

Elma gövde kurdunun larvaları, elma ağaçlarının gövde ve kalın dallarının kambiyum kısmında beslenerek elma ağaçlarında zarara neden olur. Bitkinin bu kısımlarında gözle görülebilen kanallar açarlar ve bu kanalların birleşmesiyle iletim demetlerine zarar verirler. Kanalların içi, talaş ve larva pislikleriyle karışık, ekşimsi hoş olmayan kokuda, kırmızımsı kahverenkli bir sıvıyla dolu olur. Her kanalda bir larva bulunur. Ağaçların gelişme yavaşlaması, yaprak küçülmesi, yaprakların sararak dökülmesine, meyvelerin küçük, şekilsiz, tatsız ve kalitesiz olmasına sonucunda verim ve pazar kaybına neden olur. Elma yetiştiriciliği yapılan her yerde görülen bir zararlıdır. İlkbaharda (mart-mayıs) hava sıcaklığının 8 oC‘nin üstüne çıktığı zamanlarda aktif hale geçen larvalar zararını en çok bu dönemde yaparlar.

Elma gövde kurdunun mücadelesinde kültürel önlemler büyük önem taşır. Sulama ve gübreleme aşırıya kaçmadan ve budama işlemlerinin zamanında ve tekniğine uygun yapılmalıdır. Ağaç kabuklarındaki larvalar kış döneminde bıçakla temizlenmeli ve açılan yaralar macunla kapatılmalıdır. Çok zarar gören dallar budandıktan sonra arazi dışında imha edilmelidir.Kimyasal savaşta ise yumurtadan çıkan larvanın kabuk içine girmeden öldürülmesi önemlidir. İlaçlamalarda özellikle gövde ve dalların ilaçlanması gereklidir.

Elma Pamuklubiti  (Erisoma  lanigerum  (Hausmn.)  (Hem: Pemphigidae)

                Bitkinin özsuyunu emerek beslenirler ve emgi esnasında salgıladıkları toksik maddeler nedeniyle dal ve sürgünlerde urların oluşmasına sebep olurlar. Ağaçlar zayıf düşmesine ve verimin azalmasına neden olur. Zarar yaptığı yer özellikle budama yerlerinde ve açılan yara dokularıdır. Popülasyon çok yoğun olursa yaprakta da görülür. En önemli konukçusu elma olup nadiren armut ve ayvada da zarar yapar. Daha çok ekşi elma çeşitlerini tercih eder.

               Zararlı üzerindeki beyaz pamuklar, kendi salgıları olup, onları koruyan bir çeşit maskedir. Pamuklu örtüden dolayı da zararlıya elma pamuklu biti denmiştir. Genellikle mayıs ayından itibaren yaşlı dallar ve genç sürgünlerde ilk koloniler görülür.

               Bahçede budama, sürme gibi bakım işlemleri yapılırken, ağaçların yaralanmamasına özen gösterilmelidir. Bu zararlıya karşı Starking hassas iken, Golden Delicious ve Amasya çeşitleri dayanıklı ve  MM106 ve MM111 anaçları dayanıklı ve M9 anacı ise hassastır.

               Mayıs ayından itibaren yapılan kontroller ile birlikte elma pamuklu biti kolonileri oluşunca ve bu koloniler 10 oranında sürgünde saptanınca mücadeleye başlanılmalıdır. İlaçlama esnasında ağaçların tümüne ilaçlama yapılmalı ve püskürtme yapılarak pamuk yığınlarının dağıtılmasına özen gösterilmelidir. Özellikle M9 anacı üzerine aşılanmış çeşitlerde kökboğazı çevresinin ilaçlanmasında özen gösterilmelidir.  

 

Kırmızı örümcekler (Akarlar)

İki noktalı kırmızı örümcek (Tetranychus urticae Koch.) (Acarina: Tetranychidae)

Avrupa kırmızı örümceği (Panonychus ulmi Koch.) (Acarina: Tetranychidae)

 

Akarlar, bulundukları konukçuların yapraklarından bitki özsuyunu emerek zararlı olurlar ve yapraklarda önce beyaz, sonra sarı kahverengi lekeler meydana gelir. Daha sonra bu lekeler birleşerek yaprağın kuruyup dökülmesine ve ürün kaybına sebep olur. Avrupa kırmızı örümceği çiçeklerin çanak yapraklarını ve buketlerdeki taze yaprakları emerek sararmaya neden olarak bahçenin yanmış bir görüntüsü olur. Şiddetli zarara uğrayan meyve ağaçlarında yapraklar gümüşi bir renk alır, meyve gözleri iyi gelişemez ve sonucunda da pişkin gözler az olur. Ülkemizin her bölgesinde yaygın olarak bulunan bir zararlıdır.

Akarlar çıplak gözle zor fark edilecek kadar küçüktürler. Akarların yapraktaki yoğunluğu haziran ayından itibaren artmaya başlar, temmuz ağustos aylarında en yüksek seviyeye ulaşır, daha sonra giderek azalır. Akarların üreme gücü oldukça yüksektir.

Avrupa kırmızı örümceği, kışı yumurta halinde ağaçların dal ve sürgünlerinde geçirir. Nisan başından itibaren yumurtadan çıkan larvalar taze sürgünlere saldırır. Erginler mayıs ayından itibaren yumurtalarını yaprak altlarına bırakır. Yumurtalar ilkbaharda 9 günde yaz aylarında ise 3 günde açılır. Ağ örmezler. Dişiler, koyu kırmızı renklidir ve sırt kıllarının çıktığı yer beyaz daire şeklinde olup bombelidir. Dişiler 15-20 gün yaşarlar ve ortalama 30-35 yumurta bırakırlar. Yumurtaları kiremit kırmızısı renginde olup soğan biçimindedir.   

Yol kenarlarındaki ağaçların yapraklarının üzerinin tozla kaplanmış olması populasyonu artmasına sebep olur. Sıcak ve kuru hava populasyonun artmasına sebep olur. Yeterli derecede sulanmayan ağaçlarda su stresinin yaşanmasından dolayı yapraklardaki zararı daha fazla olmaktadır.   

Mayıs ayından itibaren, 100 yaprakta periyodik olarak yapılacak sayımlarda, iki noktalı kırmızı örümcek ve avrupa kırmızı örümceği sayısının 8-10 bireyi geçmesi durumunda ilaçlamaya başlamak gereklidir. Akarların doğal düşmanları çok ve ekolojik koşullardan etkilenmelerinin fazla oluşu göz önüne alarak Entegre Zararlı Yönetimi çerçevesinde akarlarla mücadeleyi sürdürmek gerekmektedir.

KAYNAKÇA

Akça, Y., 2000. Meyve Türlerinde Kullanılan Anaçlar (Çeviri). Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Ziraat Fakültesi Yayınları No:46, Tokat. 79-90 s.

Alford, D.V., 2007. Pests of Fruit Crops, A Color Handbook. Academic Press is an Imprint of Elsevier, U.S. 461 p. ISBN:0-12-373676-5.

Anonim, 2008. Zirai Mücadele Teknik Talimatları, Cilt:4. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü, Ankara. 388 s.

Beers, E.H., Brunner, J.F., Willet, M.J., Warner, G.M., 1993. Orchard Pest Management. Washington, Washington. 276 p.

Bentley, J.W., Caprile, J.L., Coates, W.W., Elkins, R.B., Pickel, C., Walker, K., Weddle, P.W., Zalom, F.G., 1999. Integrated Pest Management For Apples And Pears (Second Edition). University Of California Statewide  Integrated Pest Management Project Division Agricalture And Naturel Resources Publication 3340. 231 p.

Dobrzanski, B., Rabcewicz, J., Rybczynski, R., 2006. Handling of Apple: Transport Techniques and Efficiency Vibration, Damage and Bruising Texture, Firmness and Quality. ISBN: 83-89969-55-6.

Gilbert, A., 2001. All about Apples. Hyland House Publishing, Flemington, Australia.

Tüik, 2020.

Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü

Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü

Tuba KAHRAMAN-Kemal YILMAZ-Musa KIRIŞIK

Ziraat Yüksek Mühendisi

 

 
Etiketler: ELMADA, GÖRÜLEN, ZARARLILAR,
Yorumlar
Haber Yazılımı